Vitamin A là gì?

Vitamin A tồn tại trong tự nhiên dưới hai dạng: vitamin A1 (retinol – chủ yếu có trong gan cá biển), vitamin A2 (3-dehydroretinol – có trong cá nước ngọt – có hoạt tính khoảng 40% so với vitamin A1) và vitamin A3.

Cac dang vitamin
Các dạng vitamin A

Vitamin A có trong các tổ chức động vật, đặc biệt có nhiều trong gan của các loại cá khác nhau. Trong tổ chức động vật như ở mỡ, gan cá vitamin A thường ở dạng ester, trong lòng đỏ trứng 70 – 90% vitamin A ở dạng tự do. Vitamin A còn có nhiều trong sữa và các sản phẩm sữa, trứng, gan, thận, tim, thịt. Vitamin A tan trong chất béo và trong phần lớn các dung môi hữu cơ, không tan trong nước. Vitamin A tồn tại trong thức ăn tự nhiên là hợp chất tương đối ổn định, không bị phân hủy khi gia công chế biến thông thường. Trong không khí và ánh sáng, vitamin A bị oxy hoá và phân hủy nhanh chóng, nhiệt độ cao lại thúc đẩy quá trình phân hủy mạnh mẽ hơn. Các ester của vitamin A bền vững đối với các quá trình oxy hoá hơn là dạng tự do. Vì thế chúng thường được sử dụng vitamin hoá thực phẩm. Cơ chế hoạt động của vitamin A trong cơ thể có các khâu chính đáng chú ý:

Vitamin A có quan hệ chặt chẽ với thị giác bình thường

Tế bào hình que và tế bào hình nón trong võng mạc nhãn thị là các tế bào tiếp nhận cảm quang, đều có chứa sắc tố thị giác. Sắc tố thị giác trong tế bào hình que là rhodopsin, còn trong tế bào hình nón là iodopsin đều do retinene (một dạng hoạt tính của vitamin A) và opsin cấu thành. Khi ánh sáng kích thích vào tế bào hình que rhodopsin sẽ bị phân giải thành opsin và dehydroretinene, đồng thời bị mất đi một phần vitamin A. Trong bóng tối, vitamin A trong máu qua quá trình chuyển hoá sẽ tạo thành 11-synretinene, lại kết hợp với opsin thành rhodopsin mà phục hồi lại thị giác. Nếu tình trạng dinh dưỡng vitamin A tương đối tốt, hàm lượng có trong máu cao thì lượng hợp thành rodopsin trong một đơn vị thời gian sẽ cao, thời gian phục hồi thị giác trong bóng đêm tương đối ngắn. Ngược lại sẽ dẫn đến chứng bệnh quáng gà.

Tác dụng đối với việc hình thành phát triển bình thường của lớp biểu mô và việc duy trì sự hoàn thiện của các tổ chức biểu mô.

Khi vitamin A không đủ hoặc thiếu sẽ dẫn đến sừng hoá tế bào biểu mô làm cho bề mặt da thô ráp, khô, có dạng vảy, lớp nội mạc mũi, họng, thanh quản, khí quản và hệ sinh dục- tiết niệu bị hủy hoại nên dễ bị viêm nhiễm. Đường tiết niệu bị sừng hoá quá mức là một trong những nguyên nhân gây sỏi.
Vitamin A cần thiết cho sự sinh trưởng bình thường của bộ xương, và giúp ích cho sự phát triển và sinh trưởng của tế bào

Các nghiên cứu gần đây phát hiện thấy vitamin A acid (chất chuyển hoá của vitamin A) có tác dụng làm chậm hoặc ngăn chặn các biến chứng tiền ung thư, ngăn ngừa ung thư biểu bì. Sau khi vitamin A và carotene trong thức ăn được hấp thu vào trong cơ thể bị nhủ hoá cùng với mật và các sản phẩm tiêu hoá lipid trong ruột non, được niêm mạc ruột hấp thu. Vì vậy lượng lipid và nước mật đầy đủ trong ruột non là điều kiện quan trọng để hấp thu chúng tốt; các chất chống oxy hoá như vitamin E và lecithin sẽ ngăn không cho chúng bị oxy hoá và giúp ích cho việc hấp thu. Tỷ lệ hấp thu vitamin A cao hơn carotene 2 – 4 lần.

Vitamin A được dự trữ chủ yếu ở gan, phụ thuộc vào lượng ăn vào và các nhân tố khác. Lượng vitamin A trong cơ thể người già thấp hơn rõ rệt so với người trẻ tuổi. Khi không có vitamin A nạp vào thì lượng mất đi trong gan mỗi ngày vào khoảng 0,5% tổng lượng vitamin A. Khả năng dự trữ của trẻ em rất kém, do đó rất dễ bị thiếu.

chuyen hoa vitamin a
Tóm tắt chuyển hoá vitamin A

Vitamin A tự do (thể rượu)

Trong quá trình tổng hợp vitamin A, người ta cũng được vitamin A acid (acid retinoic). Ở người dinh dưỡng tốt, dự trữ vitamin A tương đối lớn và đủ cho cơ thể trong thời gian dài. Các triệu chứng thiếu vitamin A thường gặp ở trẻ em và học sinh, dự trữ vitamin A của chúng hạn chế hơn. Vì thế phần lớn các nghiên cứu lâm sàng về thiếu vitamin được tiến hành ở trẻ cho bú và trẻ lớn hơn.

Nguyên nhân thiếu vitamin A

Cơ thể lấy vitamin A từ thức ăn và được dự trữ chủ yếu ở gan. Thiếu vitamin A chỉ xảy ra khi lượng vitamin A ăn vào không đủ và vitamin A dự trữ bị hết. Các nguyên nhân gây thiếu Vitamin A gồm:

• Do ăn uống thiếu vitamin A: Cơ thể không tự tổng hợp được vitamin A mà phải lấy từ thức ăn, do vậy nguyên nhân chính gây thiếu vitamin A là do chế độ ăn nghèo vitamin A và carotene (tiền vitamin A). Nếu bữa ăn đủ vitamin A nhưng lại thiếu đạm và dầu mỡ cũng làm giảm khả năng hấp thu và chuyển hoá vitamin A. Ở trẻ đang bú thì nguồn vitamin A là sữa mẹ, nếu trong thời kỳ này mẹ ăn thiếu vitamin A sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đứa trẻ.

• Nhiễm trùng: Trẻ bị nhiễm trùng đặc biệt là lên sởi, viêm đường hô hấp, tiêu chảy và cả nhiễm giun đũa cũng gây thiếu vitamin A.

• Suy dinh dưỡng thường kéo theo thiếu vitamin A vì cơ thể thiếu đạm để chuyển hoá vitamin A.

Các biến đổi thiếu vitamin A xuất hiện theo thứ tự sau:

– Quáng gà
– Khô kết mạc và giảm tiết các tuyến nước mắt
– Kết mạc dày, đỏ, gấp nếp
– Đục củng mạc và thị giác
– Rối loạn thị giác ở ánh sáng chói
– Phù, sợ ánh sáng, thâm nhiễm bạch cầu và hoại tử mềm giác mạc (nhuyễn giác mạc)
– Viêm toàn mắt
– Giảm sút trọng lượng và kích thước tuyến ức và tuyến lách (hai cơ quan tạo tế bào limpho). Tế bào limpho giảm về cả số lượng và sinh lực trong vai trò tạo kháng thể.
– Giảm hoạt tính và mức độ hoàn hảo các hiện tượng thực bào  giảm các quá trình tạo globulin miễn dịch.

Nhu cầu vitamin A tính theo retinol như sau:

Đối với phụ nữ cho con bú, cứ 100 ml sữa cho thêm 49 mcg. Trong cơ thể cứ 2 mcg µ- carotene cho 1 mcg retinol, sự hấp thu carotene ở ruột non không hoàn toàn (1/3). Như vậy cần có 6 mcg µ-carotene trong thức ăn để có 1 mcg retinol.

nhu cau vitamin a
Nhu cầu vitamin A

Tuổi (µg retinol/ngày) Tuổi (µg retinol/ngày)
6 – 12 tháng 300 7 – 9 tuổi 400
1 năm 250 10 – 12 tuổi 575
2 tuổi 250 13 – 15 tuổi 725
3 tuổi 250 16 – 19 tuổi 750
4 – 6 tuổi 300 Người trưởng thành 750

Theo khái niệm đương lượng retinol (RE) vitamin A do FAO/WHO đưa ra, khi tính toán tổng lượng vitamin A nạp vào từ nguồn thức ăn, thì quy đổi vitamin A có nguồn gốc động vật và carotene có nguồn gốc thực vật thành quan hệ đương lượng retinol như sau:

1 đơn vị quốc tế vitamin A = 0,3 µg đương lượng retinol kết tinh
1 RE = 3,3 I.U Retinol & = 10 I.U carotene
1 µg vitamin A = 0,1 µg đương lượng retinol
1 µg carotene = 0,167 µg đương lượng retinol.